Binlerce video onbinlerce resim. Aradığın herşeyi bulabileceğin dünyaya girmek için
üye olmalısın
Sen de bugün aramıza katıl, şanslı kişiler arasında yerini al ;) Eğer üye iseniz aşağıdan giriş yapabilirsiniz.
ÜNSÜZLER Ağız kanalında bir engele çarparak çıkan ve bir ünlünün desteği olmadan algılanamayan sese ünsüz (Alm. Konsonant; Fr. Consonne; İng. consonant) adı verilir. Türkçede 21 ünsüz vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z ünsüzler, sestellerinin durumuna, çıkış yerlerine ve çıkış biçimlerine göre farklılık gösterir.SES TELLERİNİN DURUMUNA GÖREÜnsüzlerden bazıları, sestellerinin titreşimli durumunda, bazılarıysa, sestellerinin durgun durumunda çıkarılır. Sestellerinin titreşimli durumunda çıkarılan ünsüzlere titreşimli ünsüz (Alm. Stimmhaft; Fr. Sonore, voisé; İng. voiced) denir. Titreşimli ünsüzler ötümlü ve yumuşak ünsüz olarak da adlandırılır. Türkçenin titreşimli ünsüzleri şunlardır:b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z Ünsüzlerden bir bölümüyse sestellerinin durgun durumunda çıkarılır. Bunlara da titreşimsiz ünsüz (Alm. Stimmlos; Fr. Sourd, non-voisé; İng. Voice-less) adı verilir. Ötümsüz ya da sert ünsüz adı da verilen titreşimsiz ünsüzler şunlardır:ç, f, h, k, p, s, ş, tÇIKIŞ YERLERİNE GÖREÜnsüzler, çıkış yerlerine göre, yedi kümede toplanabilir: 1.Çift dudak ünsüzleri (Alm. Bilabial; Fr. Bilabiale; İng. bilabial): b, m, p Bu üç ünsüz, alt ve üst dudakların birbirine değmesiyle çıkar. Bu nedenle, bunlara çift dudak ünsüzleri diyebiliriz. 2.Diş-budad ünsüzleri (Alm. Labiodental; Fr. Labiodentale; İng. Labio-dental): f, vBu ünsüzler, alt dudağın üst dişlere dokunması sonucu oluşurlar. 3.Dişeti ünsüzleri (Alm. Dental; Fr. Dentale; İng. dental): d, l, n, r, s, t, zDişeti ünsüzleri, dil ucunun üst dişetlerine yaklaşması sonucu çıkarlar. 4.Dişeti-damak ünsüzleri (Alm. Alveolar; Fr. Consonne alvéolaire; İng. alveolar):c, ç, j, şDil ucunun üst dişetlerine ve sert damağa yaklaşmasıyla söylenirler. 5.Sert (ön) damak ünsüzleri (Alm. Vorderpalatal; Fr. Consonne prépalatale; İng. prepalatal): g, k, yDil ortasının sert damağa yaklaşmasıyla çıkarlar. Bu üç ünsüzden / y / ünsüzü ağız kanalında önemli bir engele çarpmadan çıktığı için yarı ünlü (Alm. Semivokal, halbvokal; Fr. Semi-voyelle; İng. Semi-vowel) sayılmaktadır. 6.Yumuşak (art) damak ünsüzü (Alm. Postpalatal; Fr. Postpalatale; İng. Postpalatal, velar): ğ Bu ünsüz sızıcı ve ötümlü bir yumuşak damak ünsüzüdür. / y / sesi gibi yarı ünlü sayılır.
Tek seslemli sözcüklerin sonuda (çağ, dağ, bağ....) çok seslemli sözcüklerin ilk sesleminde bulunur (ağda, dağlamak, uğramak, doğru, sağlam.....) ve kesinlikle bir ünlüden sonra gelir. Bu durum 'ğ’nin değişik söyleyiş biçimleri yaratmasına yol açar. 7.Gırtlak ünsüzü (Alm. Laryngal, glottal; Fr. Laryngale, glottale; İng. Laryngal, glottal): h Bu ses, ağız boşluğunda değil, gırtlakta oluşur. ÇIKIŞ BİÇİMLERİNE GÖREÜnsüzler çıkış biçimlerine göre altı kümede toplanabilir: 1.Kapanma ünsüzleri:Ses yolunun bir anlık kapalı duruma girmesi sonucu çıkan ünsüzlerdir: b, d, g, k, p, t Bu ünsüzler aynı zamanda patlayıcı ünsüz sayılmaktadır.2.Kapanma, sürtünme ünsüzleri:Ses yolununda sürtünmeyi andıracak biçimde çıkan ünsüzlerdir: ç 3.Daralma ünsüzleri:Ağız kanalının çeşitli yerlerinde oluşan bir daralma ya da hafif bir kapanma sonucunda çıkan ünsüzlere denir. Daralma ünsüzleri şunlardır: f, ğ, h, j, s, ş, v, y, z Bu ünsüzlere sızıcı ünsüz de denir. 4.Burun ünsüzleri:Yumuşak (art) damağın alçalması, ses yolundan gelen havanın hem ağza hem de burna geçirilmesi sonucu oluşan ünsüzlerdir: m, n 5.Yan ünsüzler:Dil ucunun ya da dil sırtının damağa değmesi ve havanın böylece ortaya çıkan engelin yalnız bir yanından ya da her iki yanından birden çıkmasıyla oluşan ünsüzdür. l6.Çarpmalı (vurmalı) ünsüz:Dil sırtının geriye doğru kabarıp kenarları sert damağa yaklaştığı sırada dil ucunun dişetlerine hafifçe çarpması sonucu oluşan / r / ünsüzüne denir. ÜNSÜZLERDE SES OLAYLARI1.Sözcük başında bulunmayan ünsüzler:Yansıma sözcüklerin dışında, f, ğ, h, l, m, n, r, z sesleriyle sözcük başlamaz. Türkçede / n / sesiyle başlayan tek sözcük ne soru adılıdır. Nasıl sözcüğü ne ile asıl, niçin sözcüğü ne ile için sözcüklerinin kaynaşmasıyla oluşmuştur. Türkçe / h / ile başlayan birkaç sözcük vardır: Hangi, hevenk, höyük, hörgüç. Sözcük başında / c / ve / v / ünsüzlerine de pek az rastlanır.2.Kök sözcüklerden iki ünsüzün yan yana gelmesi:Yansıma sözcüklerin dışında kalan yalın durumdaki Türkçe sözcüklerde genellikle iki ünsüz yan yana gelmez.Türkçede kelime sonunda sadece şu çift ünsüzler bulunabilir: lç, lk, lp, lt (ölç, kalk, alp, alt, ilk, ülkü, altı, altın vb.)nç, nk, nt (sevinç, denk, ant, dinç, vb.)rç, rk, rp, rs, rt (sürç, ürk, kork, sarp, pars, yırt, Türk, Kurt, turp, borç vb.)st (üst, ast vb.)şt (hişt vb.)
yt (heyt vb.) Bu sözcüklerde, örneklerden de anlaşılacağı gibi, ilk sesler titreşimli ve sızıcı n, r, l, s ünsüzleridir. Bazı eylemlerin köklerinde de çift ünsüz görülür:Ürk-, yırt-, silk-........ Türkçede sözcük başında da iki ünsüz yan yana gelmez. Bunun istisnası da yoktur. O kadar ki, çift ünsüzle başlayan bazı yabancı sözcükler yazı dilinde bile başlarına bir ünlü alarak seslem bölünmesine uğrar: Station > istasyonStatistique > istatistikSlav > İslav 3.Ünsüz Benzeşmesi: Bir sözcükteki ünsüzler arasında görülen benzeşme olayına ünsüz benzeşmesi (Alm. Konsonantenharmonie; Fr. Harmonie consonantique; İng. Consonant harmony) denir. Ünsüz benzeşmesi aşağıdaki biçimlerde görülür: Titreşimsiz ç, f, h, k, p, s, ş, t ünsüzlerinden biriyle biten bir sözcüğe titreşimli c, d, g ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirilirse , bu ünsüzler ç, t, k seslerine dönüşür:
Bu ünsüz benzeşmesi sözcük içinde de görülür: As-tır-dıPekiş-tir-diGörüş-tür-dü Ünsüz uyumu kuralı, yalnız yapım ekleri için değil; ad durumu eklerinden –da, -dan; eylem çekim eklerinden –dı (-di,-du, -dü) ve –dır (-dir, -dur, -dür) koşacı için de geçerlidir. Bu ekler, titreşimsiz bir ünsüzle biten sözcüklere getirildiğinde sırasıyla –ta (-te), -tan (-ten), -tı (-ti, -tu, -tü) ve –tır (-tir, -tur, -tür) olur. Bu kurala uymayan ekler de vardır: -ken, -ki, -tı. Akarken onunki iniltiUyuken bizimki gürültü 4.Ünsüz düşmesi: Ünsüz düşmesi üç biçimde görülür: ·Küçültme ekleri –cık,-cak’tan önceki / k / ünsüzü düşer: -cık: küçük küçücükyumuşak yumuşacıkalçak alçacıksıcak sıcacık -cak: büyük büyücekçabuk çabucaksağlık sağlıcak ·Yalnızca konuşma sırasında ünsüz düşmesi olur. Bu düşme yazı diline yansımaz:
Örneklerden de anlaşılacağı gibi, bu tür ünsüz düşmesi, genellikle, sözcüğün seslem sayısını değiştirmez. ·Bazı önadlardan eylem türetilirken önadın son sesi ünsüzse düşer: Alçak > alçal-Büyük > büyü-Soğuk > soğu-Yumuşak >yumuşa- 5.Ünsüz değişimi: Türkçede, sözcük sonunda yer alan ünsüzlerden biri, çeşitli nedenlerden değişerek bir başka ünsüze dönüşür. Buna ünsüz değişimi (Alm. Lautverschiebung; Fr. Mutation consonantique; İng. Consonant mutation) denir. Türkçede ünsüz değişimi, aşağıdaki şekillerde olur:·Türkçe sözcüklerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. Onların yerine p, ç, t ,k, ünsüzleri bulunur. O kadar ki, Türkçeye başka dillerden girmiş bu ünsüzlerle biten sözcükler değişikliği uğramıştır. Bu değişiklik sonunda, sonlarındaki b, c, d, g , ünsüzleri, sırasıyla p, ç, t, k olmuştur. Kitap > kitab feryad >feryatCevab > cevap ferd >fertMuhtac > muhtaç reng > renk Türkçeye başka dillerden girmiş sözcüklerden bazıları bu kurala uymaz. Örneğin, Batı kökenli diyalog, sosyolog, brifing...gibi sözcüklerin sonundaki / g / sesi, / k / olmaz. Buna karşılık, Farsçadan gelen aheng, reng sözcükleri , ahenk, renk olmuştur. ·Türkçede, sözcük sonundaki p, ç, t, k ünsüzleri, iki ünlü arasında yumuşayarak b, c, d, ğ ‘ye dönüşür. Yaprak : yaprağı, yaprağa, yaprağınAğaç : ağacı, ağaca, ağacınAncak, özellikle tek seslemli bazı Türkçe sözcüklerde son seste bir değişiklik olmaz. Ac - açı (doyurmak) çap- çapıİç – içi kaç – kaçı Piç – piçi küp – küpüİt – iti konut – konutuErk – erki aygıt - aygıtı Türkçeye yabancı dillerden geçmiş bazı sözcüklerde de p, k, t sesleri yumuşamaz, aynı kalır: Adalet – adaleti halk – halkıAyet – ayeti sirk – sirkiCemaat – cemaati bank – bankıAşk – aşkı frak – frakı ·Türkçede, bazı birleşik eylemler, ayrı yazıldıkları halde, sanki tek sözcükmüş gibi söylenirler. Bu durumda, ilk sözcük p, ç, t, k ünsüzleriyle bitiyor, eylem de ünlüyle başlıyorsa bu ünsüzler, yapılan ulama nedeniyle, yine b, c, d, ğ gibi çıkarlar: Tahrip etmek : tah-ri-bet-mekSahip olmak : sa-hi-bol-mak Çorap örmek : ço-ra-bör-mek Yalnız sözlü iletişimde görülen bu değişiklik yazı diline yansımaz. ·Tümce içinde de ulama sonucu aynı ses değişimi olur: Geziye giderken yanına kitap almayı unutma.(Geziye giderken yanına kita-balmayı unutma.) Başıma çorap örmekten vazgeç.(Başıma çora-börmekten vazgeç.) ·/ ğ / sesi, /o/ ve /ö/ ünlülerinin etkisiyle, kolaylıkla /v/ sesine dönüşür: Döğmek : dövmekKoğmak : kovmakOğmak : ovmakSöğmek : sövmek /ğ/ sesi, konuşma dilinde / e / ve / i / ünlülerinin etkisiyle / y / sesine de dönüşür: eğil- : eyil-beğen- : beyen-öğle : öylesiğil : siyil ·Sözcük sonunda / n / den sonra gelen / ç / sesi, ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, / c / sesine dönüşür: Genç : genciKonç : koncuTunç : tuncu Eylemden –nç ekiyle türetilen sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde de / ç / sesi / c / olur: Basınç : basıncıSevinç : sevinciKorkunç : korkuncu ·Sonunda –nk bulunan sözcük, ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu / k / ses / g / olur: Cenk : cengiDenk : dengiRenk : rengi ·Titreşimsiz ünsüzle biten köke ünlüyle başlayan yapım eki getirilince iki ünlü arasında kalan titreşimsiz ünsüz değişir: Aç+ık- : acık-Geç+ik- : gecik-Genç+el- : gencel- 6.Ünsüzlerin ünlülere etkisi (ünsüz darlaşması):Türkçede, ünlüler ünsüzleri değiştirdiği gibi, ünsüzler de ünlüleri değiştirir. Örneğin, şimdiki zaman eki –yor, a, e ünlüleriyle biten eylem kök ve gövdelerine getirildiğinde / y / sesi bu ünlüleri değiştirir. Bir başka deyişle, / y / sesi, geniş ünlüyü dar ünlüye dönüştürür. a. Bu değişiklikler sonucu a ünlüsü / ı / ya da / u / olur: başla-mak : başlıyoranla-mak : anlıyorsula-mak : suluyor b.Bu değişik sonucu e ünlüsü de / i / ya da / ü / ye dönüşür: Gizle-mek : gizliyorMele-mek : meliyorSöyle-mek : söylüyor Bazı sözcükler, konuşma dilinde, yine / y / sesinin etkisiyle yazıldıkları gibi söylenmeyebilir:
7.Ünsüz türemesi:Sayıları çok olmamakla birlikte, bazı Türkçe ve yabancı sözcüklerde ünsüz türemesi olayıyla da karşılaşılır. Ünsüz türemesi de, ünlü türemesi gibi, üç biçimde ele alınır: ·Öntüreme (Alm. Prothese; Fr. Prothèse; İng. prothesis): Türkçe sözcüklerde ünsüz türemesi sözcük başında görülür: Örgüç : hörgüçÖveng : hevenkÖyük : höyükUrmak : yurmakIlan : yılan ·İçtüreme (Alm. Epenthese; Fr. Épenthèse; İng. epenthesis): Europe : AvrupaÉquateur : ekvatorLaboratoire : laboratuvarConservatoire : konservatuvarAcaib : acayipZaif : zayıf ·Sontüreme (Alm. Epithesis; Fr. Épithèse; İng. epithesis): Bazı yabancı sözcükler, aslında çift ünsüzle yazıldıkları halde, Türkçede bu ünsüzlerden birini kaybederler. Bu tür sözcükler, ancak ünlüyle başlayan bir ek aldıkları zaman, yitirdikleri ikinci ünlüleri ortaya çıkar. Türkçe açısından, bu bir sontüreme sayılır: Af :affıHal : halliHad : haddiRet : reddiSır : sırrı Türkçede de ya sözcüğü sontüremeyle yay olmuştur. 8. Koruma ünsüzleri: Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Bu nedenle ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirlirse, araya –y, -n, -s, -ş ünsüzlerinden biri girer. Bu ünsüzlere koruma ünsüzleri (Alm. Eigeschalteter euphonischer konsonant; Fr. Consonne intercalaire euphonique; İng. İntervocalic euphonic consonant) adı verilir. Bu dört ünsüzden hangisinin nerede kullanılacağı kesin olarak bellidir. ·/ y / koruma ünsüzü: Bu ünsüz, / n / koruma ünsüzünün kullanılamadığı durumlarda, koruma ünsüzü olarak iki ünlü arasına girer: komşu-y-umasa-y-ıpencere-y-iAyşe-y-i Bu koruma ünsüzü, bazen ünlüyle biten bir sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek getirildiği zaman da kullanılabilir: Hasta-y-mış (hasta+imiş yerine)Hasta-y-dı (hasta+idi yerine)Hasta-y-sa (hasta+ise yerine)Hasta-y-ken (hasta+iken yerine) Görüldüğü gibi, bu durumlarda / y / koruma ünsüzü, aslında ünlü çatışmasını önlemektedir. ·/ n / koruma ünsüzü: belirtili ad tamlamasında, tamlayan, ünlüyle sona eriyorsa, bu ünlüyle ek arasına / n / ünsüzü gelir:Ali-n-inAyşe-n-inAnkara-n-ın Ünlüyle sona eren tüm sözcüklerin sonuna gelebildiğine göre, bu koruma ünsüzünün kullanım alanı çok geniştir. Bu -n- sesinden başka bir de adıl n’si vardır. Bazı adıllarla ad durum eki arasına ya da üçüncü kişi iyelik ekiyle ad durumu eki arasına giren / n / sesine adıl ne’si (Alm. Pronominal n; İng. Pronominal n) denir. Adıl n’si aşağıdaki durumlarda kullanılır: 1.Üçüncü kişi adılına (o adılına) ad durumu ekleri getirileceği zaman adılla ek arasına / n / koruma ünsüzü girer: o-n-uo-n-ao-n-dano-n-un 2.Kendi adılıyla ad durumu ekleri arasına girer: Kendi-n-iKendi-n-eKendi-n-deKendisi-n-e 3.İşaret adıllarıyla ad durumu ekleri arasına girer: Bu-n-uo-n-dabu-n-danşu-n-larabu-n-lardan 4.-ki ekiyle durum ekleri arasına girer: benimki-n-iseninki-n-ionunki-n-de 5.Üçüncü kişi iyelik eki almış sözcüklerle ad durumu ekleri arasına yine / n / koruma ünsüzü girer: Çantası-n-ıCebi-n-deEli-n-iGözleri-n-i Görüldüğü gibi, adıl n’si farklı olarak, ünlüyle ünsüz arasına da girebilmektedir. ·/ s / koruma ünsüzü: Üçüncü kişi iyelik eki, ünlüyle biten bir sözcüğün sonuna geliyorsa, araya / s / ünsüzü girer: Ali’nin sıra-s-ıBoğaziçi köprü-s-üMasa örtü-s-üSoğan koku-s-u Bu kural yalnız suve nesözcüklerinde bozulur, araya / s / yerine / y / ünsüzü girer: Su-y-umSu-y-unNe-y-imNe-y-in Neyi yerine bazen nesi biçiminin kullanıldığı da görülür: Kim nesini almış, nesi var, nesi yok (F.H. Dağlarca) ·/ ş / koruma ünsüzü: Ünlüyle biten sayı adlarına paylaştırma (üleştirme) kavramı veren –ar (-er) eki getirilirken iki ünlü arasına bu kez de / ş / koruma ünsüzü girer: iki-ş-er altı-ş-ar yedi-ş-er 9.Benzeşme: Türkçenin ses yapısını etkileyen inceleyegeldiğimiz ses olaylarına her dilde rastlanır. Bu ses olaylarının temel amacı, konuşma sırasında sözcüğün kolayca söylenmesini sağlamaktır. Söyleyişi kolaylaştırmaya yönelik bu ses değişmelerini belirleyen kurala en az çaba kuralı (Alm. Geringst anstrengung; Fr. Loi du moindre effort; İng. Least effort) denir. Bu kurala uyan ses olaylarından en yaygını benzeşme (Alm. Angleichung; Fr. Assimilation; İng. assimilation) adı verilen bir sözcükte bir sesin başka bir sesi kendine benzetmesi olayıdır. Benzeşme iki biçimde olabilir: 1.Tüm benzeşme: Bir sesin her bakımdan değişerek bir başka ses dönüşmesi olayına tüm benzeşme (Alm. Totale angleischung; Fr. Assimilation totale; İng. Total assimilation) denir. Tüm benzeşme hem ünlülerde hem de ünsüzlerde görülür. Tüm ünsüz benzeşmesi yalnızca konuşma dilinde kendini göstermektedir: Anlatmak : annatmakBunlar : bunnarOnlar : onnarYalnız : yannız 2.Yarı benzeşme: Bir sesin yalnızca bazı nitelikleri açısından başka bir sese benzer duruma gelmesine yarı benzeşme (Alm. Unvollstandige angleichung; Fr. Assimilation partielle; İng. Partial assimilation) adı verilir. Örneğin; aşağıdaki sözcüklerde görülen yarı benzeşme, b-p, d-t, m-n, c-j seslerindeki ortak niteliğe dayanmaktadır. Bunlardan b-p çift dudak ve kapanma; d-t dişeti ve yine kapanma; m-n burun; c-j ise, dişeti-damak ünsüzleri olarak ancak nitelikleri bakımından birbirine benzemektedir: Abdest : aptesÇenber : çemberAnbar : ambarCübbe : cüppeTesbih : tespih Yarı benzeşme konuşma dilinde de rastlanır: Binbeşyüz : bimbeşyüzBinbir : bimbirOnbir : ombir Şimdiye değin verilen örneklerden de anlaşılacağı gibi, benzeşme iki yönlü oluşmaktadır: ·İlerleyici benzeşme (Alm. Progressive assimilation, progressive angleichung; Fr. Assimilation progressive; İng. Progressive assimilation), etkileyen sesin sözcük içinde etkilenen sesten önce gelmesiyle oluşan benzeşmedir: Bunlar : bunnarMotör : motorMüfti : müftüŞemsiye : şemşiye ·Gerileyici benzeşme: Sözcük içinde çıkış yeri sonra olan bir sesin, çıkış yeri önce olan sesi etkilemesiyle oluşan benzeşmeye de gerileyici benzeşme (Alm. Regressive assimilation, regressive angleichung; Fr. Assimilation régressive; İng. Regressive assimilation) denir. Örneğin, o bir sözcükleri çıkarılırken önce / i / nin etkisiyle / o / sesi / ö / olmuş; sonra da, öbür sözcüğü oluşmuştur. / i / sesi, kendinden önceki / o / sesine kendine benzettiği yani ön ünlüye çevirdiği için bu bir gerileyici benzeşmedir. Aşağıdaki sözcükler de birer gerileyici benzeşme görülür: Bu ile : böyleŞu ile : şöylePantalon : pantolonAsker : eskerYatsı : yassı 10.Aykırılaşma: Aykırılaşma tam tersine, kimi zaman bir sözcükteki aynı ya da benzeri seslerden biri değişikliğe uğrar. Bu değişikliğe de aykırılaşma (Alm. Dissimilation, entahnlichung; Fr. Dissimilation; İng. dissimilation) adı verilir: Aşçı : ahçıMuşamma : muşambaKibrit : kirpitMakkap : matkap 11.Göçüşme (yer değiştirme): Sözcük içinde bazı seslerin yer değiştirmesi olayına göçüşme (Alm. Metathesis; Fr. Métathèse; İng. metathesis) adı verilir. Yaprak : yarpakToprak : torpakÇömlek : çölmekYalnız : yanlızPerhiz : pehriz
tenin tenime deymedende sevebilirim seni görmedende seebilirim senin beni sevdigini bilmekle yetinebilirim ben sen yokken hayalinle idare ederim ben tek aşkım
Konuyu Beğendin mi ? O Zaman Arkadaşınla Paylaş =)
ünsüzler ve ses özellikleri
Normal
